संत गाडगे बाबा

धोब्याचा मुलगा

देबूजी गरीब गावात जन्मले. अमरावती जिल्ह्याचे पान, जिथे अधिकृत स्थानिक हकीगत अजून आहे, ते प्रामाणिकपणे डोळ्यांसमोर आणायला सांगते. अनेकांकडे शाळा नव्हती. मरीआई, शीतला अशा ग्रामदेवतांची पूजा होई. बरे होण्याच्या किंवा पिकाच्या आशेने बकऱ्या आणि कोंबड्या कापल्या जात. ते या जगात वाढले, आणि उरलेले आयुष्य त्या क्रूर चालींशी भांडण्यात गेले, लोकांशी नाही.

वडील लहानपणीच वारले. सखुबाई त्यांना मूर्तिजापूर तालुक्यातील डापुरी येथे भावाच्या घरी घेऊन गेल्या. माम्याला शेत होते. तिथे मुलगा चांगला शेतकरी, गवळी, गायक आणि पोहणारा झाला. त्याला गुरे आवडत. जिल्ह्याची हकीगत म्हणते की लहानपणीही ते पशुबलिच्या वेळी सामील होत नसत. नातेवाइकांचा राग त्यांना कत्तलीपेक्षा सहन होता.

त्याच पानावरील एक गोष्ट नंतरच्या आयुष्याची कठोरता आधीच दाखवते. सावकार पहारेकरी घेऊन शेत जप्त करायला आला. घर आणि गाव घाबरले. देबूजी एकटा त्यांच्यासमोर उभा राहिला.

ते सोडून गेलेले घर

१८९२ मध्ये त्यांचे लग्न कुंताबाईंशी झाले. चरित्रे तुटण्याच्या गोष्टीवर एकमत आहेत, प्रत्येक खाजगी तपशीलावर नाही. १ फेब्रुवारी १९०५ रोजी ते गृहस्थाश्रम सोडून निघाले. ते मठाकडे जात नव्हते. रस्त्यावर जात होते, आणि मृत्यूपर्यंत रस्त्यावर राहिले.

त्या निवडीची किंमत होती, ती सरळ सांगायला हवी. पत्नी आणि मुले मागे राहिली. सार्वजनिक जीवन त्यांनी सुखांतून उभारले नाही. आयुष्याचा आकार संशयातील नाही: त्यांनी घराला सोडून सेवा आणि कडक गरिबी निवडली.

भांड्याचे नाव कसे पडले

रस्त्यावर त्यांच्याजवळ जवळजवळ काहीच नव्हते. लोक वापरून टाकलेल्या कापडाचे ठिगळ लावलेले कपडे ते घालत. एका मातीच्या भांड्यात खात आणि पीत, आणि ते भांडे अनेकदा डोक्यावर ठेवत. मराठीत त्या भांड्याला गाडगे म्हणतात. गावकरी त्यांना गाडगे बाबा म्हणू लागले. बाबा म्हणजे वडील. महाराज नंतर आले, ज्या प्रेमाने महाराष्ट्र संताला नाव देतो, ज्याच्या ताब्यात जमीन नसते.

झाडू हे कमावलेल्या नावाचे दुसरे अर्ध होते. गावात शिरताच नाले आणि रस्ते साफ करायला लागण्याची आठवण आहे. ते अस्पृश्य मानलेल्या लोकांच्या गल्ल्यांपासून सुरू करत. एखाद्याने घाईघाईने माळ आणली तर थांबायला सांगत. अभिनंदन कामानंतर.

पन्नास वर्षे तेच काम

१९०५ ते १९५६ म्हणजे सुमारे एकावन्न वर्षे. ते झाडत, आणि गात, गोपाळा! गोपाळा! देवकीनंदन गोपाळा! म्हणजे झाडणे गर्दीचे काम व्हावे. गोपाळ हे देवकीच्या मुलाचे, कृष्णाचे नाव आहे. ही ओळ भक्ती आहे. ती कामाचे गाणेही आहे.

गल्ल्या स्वच्छ झाल्या की अनेकदा जेवण असे, ज्याला जातीने विभागता येत नसे. रात्री दोन-तीन तास कीर्तन होई. येथे कीर्तन म्हणजे गाणे, गोष्ट, विनोद, प्रश्न आणि खडसावणे, ऐकणाऱ्यांच्या मराठीत. ते कबीराचे दोहे वापरत. तुकारामाचे अभंग म्हणत, आणि तुकारामांना आपले गुरू म्हणत. स्वतः कोणाचे गुरू नाही आणि एकही शिष्य नाही, असे ते सरळ म्हणत.

त्यांचे शाळेतील शिक्षण जवळजवळ नव्हते, किंवा अजिबात नव्हते. ते कधी लपवले नाही. दशके ते आईवडिलांना सांगत राहिले की मुलांना अडाणी ठेवू नका. अडाणी राहू नका. मुलांना आणि मुलींना शिका.

पैशाचे त्यांनी काय केले

लोक नाणी आणि नोटा देत. ते त्यांचा साठा करत नसत. देणग्या शाळा, वसतिगृहे, प्रवाशांच्या धर्मशाळा, दवाखाने, जेवण, वृद्धांची घरे, कुष्ठरोग्यांची सेवा, आणि गोशाळा होत. हात घ्यायला नव्हे, द्यायला पसरा, असे ते म्हणायला आवडत.

जी नावे वारंवार येतात ती तीर्थनगरींची आहेत, जिथे गरीब माणसाला, आणि विशेषतः अस्पृश्य मानलेल्या माणसाला, छप्पर मिळेल याची खात्री नसे: पंढरपूर, नाशिक, पुणे, आळंदी आणि देहू. पंढरपूरमध्ये सार्वजनिक इतिहासात त्यांच्या नावाशी जोडलेली धर्मशाळा चोखामेळा धर्मशाळा आहे. चोखामेळा चौदाव्या शतकातील संत होते, ज्यांना त्यांना आवडलेल्या मंदिराबाहेर ठेवले गेले. धर्मशाळेला त्यांचे नाव देणे हाच एक धडा होता.

१९४९ मध्ये बाबांनी कागदावर सही केली आणि ती धर्मशाळा डॉ. बी. आर. आंबेडकर यांनी स्थापन केलेल्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीला दिली. १४ जुलै १९४९ च्या छायाचित्रात ते कर्मवीर भाऊराव पाटील आणि डॉ. आंबेडकर यांच्यामध्ये आहेत.

गुरू व्हायला नकार दिलेला संत

ते जुन्या भक्ती परंपरेत उभे होते, तुकाराम, कबीर, चोखामेळा. पण नवी सत्तापीठ उघडायला तयार नव्हते. मी कोणाचा गुरू नाही. मला कोणी शिष्य नाही. भजने आणि झाडूचे काम एकत्र केल्याबद्दल कोणी थट्टा केली तर इंग्रजीत आठवलेले उत्तर छोटे आहे: स्वच्छता ही ईश्वरभक्ती आहे.

त्यांचा धर्म हाताळता येण्याजोगा होता. एखादी शिकवण माणसाला खाऊ घालीत नसे, मुलाला शिकवत नसे, किंवा गल्ली साफ करत नसे, तर ते तिला धर्म मानीत नसत. देव मंदिर, मशीद, मूर्ती किंवा तीर्थक्षेत्रात कोंडलेला नाही, असे ते म्हणत. देव तिथे आहे जिथे माणसे भुकेली, आजारी आणि दुःखी आहेत. देव सर्वांचा बाप असेल तर एका जातीवर दया आणि दुसरीवर निर्दय कसा?

आंबेडकरांच्या बाजूला

त्यांनी आणि डॉ. आंबेडकर यांनी तोच घाव ओळखला, हत्यारे वेगळी वापरली. बाबांकडे कीर्तन आणि झाडू होते. आंबेडकरांकडे कायदा, विद्या आणि राजकारण. बाबा गर्दीला आंबेडकरांकडे बोट दाखवून म्हणत, पाहा: विद्या ही जातीची मालमत्ता नाही. गरीब माणसाचा मुलगाही उच्च पदव्या मिळवू शकतो.

आंबेडकर यांनी गाडगे बाबांना जोतीराव फुले यांच्यानंतर जनतेचा सर्वात मोठा सेवक म्हटले, असे सांगितले जाते. संत गाडगे मिशनची एक आठवण अशी आहे की आंबेडकर म्हणाले, मंत्र्याचा अधिकार पदाबरोबर संपतो, संताचा अधिकार संपत नाही. हे आठवलेले संभाषण समजा. १९४९ चा धर्मशाळेचा दान हा ठोस तथ्य आहे.

त्यांची आठवण राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज आणि शिक्षणतज्ज्ञ भाऊराव पाटील यांच्यासोबतही होते. जिल्ह्याचे पान आचार्य अत्रे यांना त्यांच्याबद्दल आदर बाळगणाऱ्यांत घेते. नोव्हेंबर १९५४ मध्ये त्यांनी मेहेर बाबा यांना पंढरपूरला बोलावले, आणि हजारो लोक आले.

शेवटचा हिवाळा

त्यांचे शेवटचे प्रसिद्ध कीर्तन संत गाडगे मिशन ८ नोव्हेंबर १९५६, मुंबई, असे दिनांक देते. ते समाजसुधारणेच्या सभेसारखे आयोजित केले होते. निधनापूर्वी सुमारे एक महिना. त्या कीर्तनाची ध्वनिमुद्रिका अजून सार्वजनिक आहे.

डॉ. आंबेडकर यांचे निधन ६ डिसेंबर १९५६ रोजी झाले. बाबांचे निधन चौदा दिवसांनी, २० डिसेंबर १९५६ रोजी, वळगावजवळ पेढीच्या काठावर झाले. ते अमरावतीकडे प्रवास करत होते. वय ऐंशी. काही मराठी हकीगती वेळ सुमारे रात्री बारा वाजल्यावर अर्धा तास सांगतात. एका आठवणीत म्हटले आहे की शरीर बडनेऱ्यातील राठोड गार्डनमध्ये ठेवले, शेवटचे दर्शन घ्यायला.

त्यांनी महाल सोडला नाही, आणि स्वतःच्या हस्ताक्षरातील पुस्तकही नाही. एक पद्धत सोडली: आधी झाडा, एकत्र जेवा, लोकांच्या भाषेत सत्य सांगा, आणि प्रत्येक देणगी गरीब माणसाला उपयोगी पडावी अशी वस्तू करा.

८ नोव्हेंबर १९५६ चे मुंबईतील कीर्तन ऐका